23 października 2026 roku odbyło się uroczyste otwarcie Ratusza Staromiejskiego w Malborku po zakończonej renowacji. Przeprowadzona w trzech etapach inwestycja pozwoliła odnowić jeden z najważniejszych zabytków miasta, zabezpieczyć jego historyczną substancję oraz dostosować wnętrza do potrzeb działalności kulturalnej i edukacyjnej.
Podczas uroczystości Burmistrz Miasta Malborka Marek Charzewski podziękował wszystkim zaangażowanym w realizację tego przedsięwzięcia. Wicewojewoda Pomorska Anna Olkowska-Jacyno pogratulowała zespołowi urzędników pracy nad realizacją inwestycji, a historię budynku przybliżył dyrektor Muzeum Miasta Malborka Tomasz Agejczyk.
Uroczyste przecięcie wstęgi poprzedziły występy artystyczne zespołów działających przy Malborskim Centrum Kultury i Edukacji. Zaśpiewały Balbiny pod kierownictwem Marii Seibert, zatańczyły Bursztynki prowadzone przez Celinę Pacanowską, a muzykę dawną zaprezentował zespół pod kierownictwem Marcina Skotnickiego.
Modernizacja połączyła prace konserwatorskie z rozwiązaniami poprawiającymi dostępność i komfort użytkowania budynku. Odnowiony ratusz stopniowo będzie ponownie wypełniał się zajęciami artystycznymi, spotkaniami, wystawami i działaniami edukacyjnymi prowadzonymi przez Malborskie Centrum Kultury i Edukacji. Swoją nową siedzibę będzie miało w nim również Radio Malbork.
Pierwszy etap inwestycji, realizowany pod nazwą „Modernizacja średniowiecznego zabytku – budynku Ratusza Miejskiego w Malborku – etap 1”, uzyskał dofinansowanie z Rządowego Programu Odbudowy Zabytków. Obejmował remont dachu i poddasza, częściowy remont konserwatorski elewacji oraz niezbędne prace zabezpieczające. Odnowiono także fontannę przed ratuszem, przywracając jej historyczny wygląd i figurę malborskiego kusznika.
Drugi etap, związany z projektem „Żuławska Pętla Kultury”, obejmował przebudowę wnętrz oraz rozbudowę części nowożytnej budynku. Prace służyły dostosowaniu pomieszczeń do współczesnych potrzeb użytkowników, z zachowaniem zabytkowego charakteru obiektu. Ważnym elementem było zwiększenie dostępności dla osób z niepełnosprawnościami poprzez wykonanie windy i podjazdu. Zakres robót uwzględniał również zabezpieczenie piwnic przed wilgocią oraz remont historycznej przybudówki przy zachodniej elewacji wraz z tarasem.
Trzeci etap przeprowadzono w ramach projektu „Modernizacja energetyczna zabytkowych budynków użyteczności publicznej w mieście Malbork”. Obejmował m.in. ocieplenie części nowożytnej i posadzki piwnicy, wymianę stolarki okiennej i drzwiowej w przewidzianym zakresie, modernizację instalacji centralnego ogrzewania i ciepłej wody użytkowej oraz montaż energooszczędnego oświetlenia LED. Rozwiązania te służą poprawie efektywności energetycznej obiektu.
Drugi i trzeci etap uzyskały dofinansowanie ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach programu Fundusze Europejskie dla Pomorza 2021–2027. Wykonawcą prac było Przedsiębiorstwo Ogólnobudowlane i Konserwacji Zabytków Maciej Szczepkowski, Rafał Socha Spółka Jawna z Malborka.
Zakończenie renowacji otwiera nowy rozdział w historii Ratusza Staromiejskiego.
Historia Ratusza Staromiejskiego przybliżona przez dyrektora Muzeum Miasta Malborka:
Pierwsza pisana wzmianka o malborskim ratuszu pojawia się w wilkierzu miejskim z 1365 roku – dotyczyła ona zapewne jeszcze budowli drewnianej. Budynek murowany, którego strukturę w dużej mierze podziwiamy do dzisiaj, wzniesiono w drugiej połowie XIV wieku. Wskazuje na to dokument wystawiony w 1380 roku przez Wielkiego Mistrza Zakonu Winricha von Kniprode.
Od samego początku był to obiekt o randze wykraczającej daleko poza lokalne sprawy. W sprawozdaniach ze zjazdów delegatów miast pruskich z początku XV wieku odnajdujemy ślady wskazujące, że co najmniej od 1425 roku w malborskim ratuszu obradowali posłowie sześciu najważniejszych miast Prus: Torunia, Chełmna, Gdańska, Elbląga, Braniewa i Królewca. Obok Elbląga i Torunia, to właśnie Malbork był szczególnie preferowany jako miejsce tych kluczowych narad. Ratusz pełnił wówczas również funkcję kwatery dla najważniejszych osobistości epoki: w 1468 roku mieszkał tu namiestnik zakonny Henryk Reuss von Plauen, w 1521 roku gościli tu posłowie cesarza i papieża, a pośród tych mury podejmowały również samą postać wielkiego astronoma – Mikołaja Kopernika.
Historia nie szczędziła jednak budynkowi trudnych prób. Podczas obrony miasta pod wodzą burmistrza Bartłomieja Blumego (w latach 1457–1460), południowy szczyt ratusza uległ zniszczeniu. Odbudowany w nowej, późnogotyckiej formie, do dziś nosi ślady tamtych dramatycznych wydarzeń.
Z kroniki burmistrza Wilhelmiego z przełomu XVII i XVIII wieku dowiadujemy się o podziale wnętrz – najważniejszymi pomieszczeniami były wówczas izba sądowa i izba rady, które w prawie chełmińskim tworzyły dwa odrębne ciała kolegialne: Radę i Ławników. W piwnicy znajdowały się dwa pomieszczenia z możliwością wykorzystania jako magazyny oraz długa piwnica służąca prawdopodobnie jako wyszynk, na parterze dwie izby, z których korzystano jako z więzienia policyjnego, a pierwotnie służyły zapewne jako ławy sprzedażowe, na I piętrze oprócz głównych pomieszczeń znajdowały się dwie izby, których przeznaczenie w ciągu wieków ulegało zmianom: kuchnia, izba pisarza, gospoda itd. Wszystkie trzy kondygnacje połączone były pierwotnie tylko przez kręcone schody, gdyż dzisiejsze wejścia do piwnicy i schody są nowszymi urządzeniami.
W 1729 roku od strony wschodniej dobudowano przybudówkę przeznaczoną na nowe izby, w miejscu dawnych straganów kupieckich.
Gdy w 1772 roku miasto przeszło pod panowanie pruskie, nastąpiły dalsze zmiany – sądownictwo przeniesiono na Zamek, a w ratuszu pozostał magistrat. W 1844 roku budynek poddano gruntownej odnowie według projektu architekta Gersdorffa. W XIX wieku w piwnicach założono restauracja Ratskeller z otwartą w 1925 r. z inicjatywy burmistrza Pawelcika izbę pamięci Hindenburga.
Niezwykłym elementem historii ratusza były jego dzwony, stanowiące przez stulecia rytm życia mieszkańców:
1. Dzwon zegarowy (1407 r.) – zawieszony w wieżyczce kalenicowej, opatrzony gotycką inskrypcją z Ewangelii wg św. Łukasza: „Nastał już wieczór, zostań z nami Chryste”). Jego bicie według XIX-wiecznych podań słyszalne było w odległości prawie mili.
2. Dzwon stukający z 1453 r. – powieszony niżej, związany z tradycją browarniczą. Wilkierz z 1365 roku zakazywał warzenia piwa, dopóki o północy nie zadzwonił ten mały dzwon. Służył on również jako dzwon ostrzegawczy podczas pożarów i powodzi.
Niestety, oba te bezcenne zabytki strawił wielki pożar z 26 lipca 1899 roku, kiedy to spłonęła więźba dachowa wraz z wieżyczką. Ratusz odbudowano w 1901 roku pod kierunkiem Zarządu Odbudowy Zamku, montując nowy dzwon z sentencją Soli Deo Gloria (który uległ zniszczeniu w 1945 roku). Z pożaru z 1899 roku uratowano natomiast krzyż, wiatrowskaz oraz kulę z 1686 roku, które ponownie zwieńczyły wieżę.
W XX wieku ratusz dalej dzielił losy miasta. Po przenosinach samorządu do Nowego Ratusza w 1919 roku, od 1927 roku obiekt w całości przekazano policji. W czasach II wojny światowej w piwnicach urządzono cele, w których przetrzymywano polskich robotników przymusowych oraz bohaterów z tajnej organizacji Związek Polaków „Młody Las”.
Po zniszczeniach wojennych z 1945 roku budynek zabezpieczono, a w latach 1958–1960 odbudowano. Od września 1961 roku w tych murach tętniło życie młodego pokolenia – najpierw za sprawą Domu Kultury Dzieci i Młodzieży, a od 1974 roku Młodzieżowego Domu Kultury.
Uroczyste przecięcie wstęgi poprzedziły występy artystyczne zespołów działających przy Malborskim Centrum Kultury i Edukacji. Zaśpiewały Balbiny pod kierownictwem Marii Seibert, zatańczyły Bursztynki prowadzone przez Celinę Pacanowską, a muzykę dawną zaprezentował zespół pod kierownictwem Marcina Skotnickiego.
Modernizacja połączyła prace konserwatorskie z rozwiązaniami poprawiającymi dostępność i komfort użytkowania budynku. Odnowiony ratusz stopniowo będzie ponownie wypełniał się zajęciami artystycznymi, spotkaniami, wystawami i działaniami edukacyjnymi prowadzonymi przez Malborskie Centrum Kultury i Edukacji. Swoją nową siedzibę będzie miało w nim również Radio Malbork.
Pierwszy etap inwestycji, realizowany pod nazwą „Modernizacja średniowiecznego zabytku – budynku Ratusza Miejskiego w Malborku – etap 1”, uzyskał dofinansowanie z Rządowego Programu Odbudowy Zabytków. Obejmował remont dachu i poddasza, częściowy remont konserwatorski elewacji oraz niezbędne prace zabezpieczające. Odnowiono także fontannę przed ratuszem, przywracając jej historyczny wygląd i figurę malborskiego kusznika.
Drugi etap, związany z projektem „Żuławska Pętla Kultury”, obejmował przebudowę wnętrz oraz rozbudowę części nowożytnej budynku. Prace służyły dostosowaniu pomieszczeń do współczesnych potrzeb użytkowników, z zachowaniem zabytkowego charakteru obiektu. Ważnym elementem było zwiększenie dostępności dla osób z niepełnosprawnościami poprzez wykonanie windy i podjazdu. Zakres robót uwzględniał również zabezpieczenie piwnic przed wilgocią oraz remont historycznej przybudówki przy zachodniej elewacji wraz z tarasem.
Trzeci etap przeprowadzono w ramach projektu „Modernizacja energetyczna zabytkowych budynków użyteczności publicznej w mieście Malbork”. Obejmował m.in. ocieplenie części nowożytnej i posadzki piwnicy, wymianę stolarki okiennej i drzwiowej w przewidzianym zakresie, modernizację instalacji centralnego ogrzewania i ciepłej wody użytkowej oraz montaż energooszczędnego oświetlenia LED. Rozwiązania te służą poprawie efektywności energetycznej obiektu.
Drugi i trzeci etap uzyskały dofinansowanie ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach programu Fundusze Europejskie dla Pomorza 2021–2027. Wykonawcą prac było Przedsiębiorstwo Ogólnobudowlane i Konserwacji Zabytków Maciej Szczepkowski, Rafał Socha Spółka Jawna z Malborka.
Zakończenie renowacji otwiera nowy rozdział w historii Ratusza Staromiejskiego.
Historia Ratusza Staromiejskiego przybliżona przez dyrektora Muzeum Miasta Malborka:
Pierwsza pisana wzmianka o malborskim ratuszu pojawia się w wilkierzu miejskim z 1365 roku – dotyczyła ona zapewne jeszcze budowli drewnianej. Budynek murowany, którego strukturę w dużej mierze podziwiamy do dzisiaj, wzniesiono w drugiej połowie XIV wieku. Wskazuje na to dokument wystawiony w 1380 roku przez Wielkiego Mistrza Zakonu Winricha von Kniprode.
Od samego początku był to obiekt o randze wykraczającej daleko poza lokalne sprawy. W sprawozdaniach ze zjazdów delegatów miast pruskich z początku XV wieku odnajdujemy ślady wskazujące, że co najmniej od 1425 roku w malborskim ratuszu obradowali posłowie sześciu najważniejszych miast Prus: Torunia, Chełmna, Gdańska, Elbląga, Braniewa i Królewca. Obok Elbląga i Torunia, to właśnie Malbork był szczególnie preferowany jako miejsce tych kluczowych narad. Ratusz pełnił wówczas również funkcję kwatery dla najważniejszych osobistości epoki: w 1468 roku mieszkał tu namiestnik zakonny Henryk Reuss von Plauen, w 1521 roku gościli tu posłowie cesarza i papieża, a pośród tych mury podejmowały również samą postać wielkiego astronoma – Mikołaja Kopernika.
Historia nie szczędziła jednak budynkowi trudnych prób. Podczas obrony miasta pod wodzą burmistrza Bartłomieja Blumego (w latach 1457–1460), południowy szczyt ratusza uległ zniszczeniu. Odbudowany w nowej, późnogotyckiej formie, do dziś nosi ślady tamtych dramatycznych wydarzeń.
Z kroniki burmistrza Wilhelmiego z przełomu XVII i XVIII wieku dowiadujemy się o podziale wnętrz – najważniejszymi pomieszczeniami były wówczas izba sądowa i izba rady, które w prawie chełmińskim tworzyły dwa odrębne ciała kolegialne: Radę i Ławników. W piwnicy znajdowały się dwa pomieszczenia z możliwością wykorzystania jako magazyny oraz długa piwnica służąca prawdopodobnie jako wyszynk, na parterze dwie izby, z których korzystano jako z więzienia policyjnego, a pierwotnie służyły zapewne jako ławy sprzedażowe, na I piętrze oprócz głównych pomieszczeń znajdowały się dwie izby, których przeznaczenie w ciągu wieków ulegało zmianom: kuchnia, izba pisarza, gospoda itd. Wszystkie trzy kondygnacje połączone były pierwotnie tylko przez kręcone schody, gdyż dzisiejsze wejścia do piwnicy i schody są nowszymi urządzeniami.
W 1729 roku od strony wschodniej dobudowano przybudówkę przeznaczoną na nowe izby, w miejscu dawnych straganów kupieckich.
Gdy w 1772 roku miasto przeszło pod panowanie pruskie, nastąpiły dalsze zmiany – sądownictwo przeniesiono na Zamek, a w ratuszu pozostał magistrat. W 1844 roku budynek poddano gruntownej odnowie według projektu architekta Gersdorffa. W XIX wieku w piwnicach założono restauracja Ratskeller z otwartą w 1925 r. z inicjatywy burmistrza Pawelcika izbę pamięci Hindenburga.
Niezwykłym elementem historii ratusza były jego dzwony, stanowiące przez stulecia rytm życia mieszkańców:
1. Dzwon zegarowy (1407 r.) – zawieszony w wieżyczce kalenicowej, opatrzony gotycką inskrypcją z Ewangelii wg św. Łukasza: „Nastał już wieczór, zostań z nami Chryste”). Jego bicie według XIX-wiecznych podań słyszalne było w odległości prawie mili.
2. Dzwon stukający z 1453 r. – powieszony niżej, związany z tradycją browarniczą. Wilkierz z 1365 roku zakazywał warzenia piwa, dopóki o północy nie zadzwonił ten mały dzwon. Służył on również jako dzwon ostrzegawczy podczas pożarów i powodzi.
Niestety, oba te bezcenne zabytki strawił wielki pożar z 26 lipca 1899 roku, kiedy to spłonęła więźba dachowa wraz z wieżyczką. Ratusz odbudowano w 1901 roku pod kierunkiem Zarządu Odbudowy Zamku, montując nowy dzwon z sentencją Soli Deo Gloria (który uległ zniszczeniu w 1945 roku). Z pożaru z 1899 roku uratowano natomiast krzyż, wiatrowskaz oraz kulę z 1686 roku, które ponownie zwieńczyły wieżę.
W XX wieku ratusz dalej dzielił losy miasta. Po przenosinach samorządu do Nowego Ratusza w 1919 roku, od 1927 roku obiekt w całości przekazano policji. W czasach II wojny światowej w piwnicach urządzono cele, w których przetrzymywano polskich robotników przymusowych oraz bohaterów z tajnej organizacji Związek Polaków „Młody Las”.
Po zniszczeniach wojennych z 1945 roku budynek zabezpieczono, a w latach 1958–1960 odbudowano. Od września 1961 roku w tych murach tętniło życie młodego pokolenia – najpierw za sprawą Domu Kultury Dzieci i Młodzieży, a od 1974 roku Młodzieżowego Domu Kultury.
